و بر نيزه سيزده زرعى افراشته مىشد برافراشت ، و مقصد از نام ظل اين بود كه زمين از سايه خالى نباشد ، و تاويل سحاب آنست كه زمين را مىپوشاند ، پس خلافت عباسيان هم‌چنين خواهد بود . « 1 » استعمال دهل در امور جنگى : لشكر عرب در عصر اختلاط با عناصر عجمى استعمال طبل و بوق را ازيشان گرفتند ، و در يك لشكر و گند ( - جند ) طبلها و ابواق متعددى موجود بود . « 2 » در خراسان نيز استعمال دهل در ميادين جنگ رواج داشت ، و آواز طبل را براى اطلاع لشكريان و ابلاغ اوامر لشكرداران استعمال ميكردند ، مثلا ضربهء كوس يا طبل ، براى هجوم طورى بود و براى انصراف طور ديگر . در جنگى كه بين قواى متحد خاقان و ملك سغد و صاحب شاش و ختل و جبغويهء تخارى و تركان با مسلمانان در جوزجان در سنه 119 ه 737 م روى داده بود ، خاقان امر داد ، تا كوس‌ها را بطور انصراف بكوبند ، ولى عساكرش بجنگ سخت مشغول بودند و نمىتوانستند كه برگردند . پس سه بار بوسيلهء ضرب كوس امر انصراف داد ، و بعد از ان شكست خورد . و مسلمانان عرب تمام اموال ايشانرا گرفتند . و چون خاقان به تخارستان عليا رسيد ، در آنجا از سر نو طبلها و كوسها را بساخت و به بلاد خويش برگشت . « 3 » و اين رسم استعمال دهل در ميدانهاى جنگ تاكنون در قبايل افغانى زنده و دهل يگانه وسيلهء اطلاع يا امر هجوم و انصراف و غيره است . « 4 » عساكر سرحدى : وسعت مملكت اسلامى بعد از عصر خلفاى راشدين ، در دورهء امويان و عباسيان از افريقا و استانبول تا حدود چين و اواسط هند رسيد ، و مسلمانان در سرتاسر ثغور كشور

--> ( 1 ) - طبرى 6 / 25 و الكامل 5 / 170 ( 2 ) - تاريخ تمدن اسلامى 1 / 136 ( 3 ) - طبرى 5 / 452 ( 4 ) - در همين فصل در مبحث طرز زندگانى و رسوم ، عنوان ضرب دهل را هم بخوانيد .